Erkeklerde Y Kromozomu Kaybı ve Sağlık Riskleri

Erkekler yaşlandıkça hücrelerinin bir kısmında Y kromozomunu kaybetme eğiliminde. Ancak Y kromozomu, erkek cinsiyetinin belirlenmesi dışında çok az gen taşıdığı için, bu kaybın sağlığı etkilemeyeceği düşünülüyordu.

Fakat son birkaç yılda biriken kanıtlar, Y kromozomuna sahip kişilerin hücrelerinde Y’nin kaybolmasının vücudun birçok yerinde ciddi hastalıklarla ilişkili olduğunu ve daha kısa bir yaşam süresine katkıda bulunduğunu gösteriyor.

Yaşlı Erkeklerde Y Kromozomu Kaybı

Y kromozomu genlerini tespit etmeye yönelik yeni teknikler, yaşlı erkeklerin dokularında Y kaybının sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Yaşla birlikte artış açık: 60 yaşındaki erkeklerin %40’ında Y kaybı görülürken, 90 yaşındakilerde bu oran %57’ye çıkıyor. Sigara içmek ve kanserojenlere maruz kalmak gibi çevresel faktörler de rol oynuyor.

Y kaybı yalnızca bazı hücrelerde gerçekleşiyor ve bu hücrelerin soyundan gelenler Y’yi bir daha geri kazanmıyor. Bu durum, vücutta Y’li ve Y’siz hücrelerden oluşan bir mozaik yapı yaratıyor. Laboratuvarda kültüre edilen Y’siz hücrelerin normal hücrelerden daha hızlı çoğaldığı görülüyor; bu da vücut içinde –ve tümörlerde– bir avantajları olabileceğini düşündürüyor.

Y kromozomu, hücre bölünmesi sırasında hatalara özellikle yatkın. Bölünme esnasında küçük bir zar keseciği içinde geride kalıp kaybolabiliyor. Bu nedenle hızlı bölünen hücrelere sahip dokuların Y kaybından daha fazla etkilenmesi beklenir.

Gen Fakiri Y Neden Önemli Olsun?

İnsan Y kromozomu oldukça tuhaf bir yapıya sahip: Diğer kromozomlardaki binlerce gene kıyasla (çoklu kopyalar sayılmazsa) yalnızca 51 protein kodlayan gen taşır. Cinsiyet belirlenmesi ve sperm işlevlerinde kritik rol oynar; bunun dışında pek bir işe yaramadığı düşünülüyordu.

Y kromozomu, laboratuvar ortamında kültüre edilen hücrelerde sıklıkla kaybolur. Hücrenin ölmesine yol açmadan kaybolabilen tek kromozom. Bu da Y genlerinin hücresel büyüme ve işlev için zorunlu olmadığı izlenimini verir.

Nitekim bazı keselilerde (marsupiallar) erkekler gelişimlerinin erken dönemlerinde Y kromozomunu tamamen atar; evrim de Y’den hızla vazgeçiyor gibi görünür. Memelilerde Y, 150 milyon yıldır giderek küçülmekte ve bazı kemirgenlerde tamamen kaybolup yerini başka sistemler aldı.

Bu nedenle, yaşamın geç dönemlerinde vücut dokularında Y’nin kaybı büyük bir mesele olmamalı gibi görünebilir.

Y Kaybının Sağlık Sorunlarıyla İlişkisi

Buna rağmen, Y kaybının kardiyovasküler ve nörodejeneratif hastalıklar ile kanser dâhil olmak üzere ciddi sağlık sorunlarıyla ilişkili olduğuna dair kanıtlar giderek artıyor.

Böbrek hücrelerindeki Y kaybı sıklığı, böbrek hastalığıyla ilişkili.

Birçok çalışma, Y kaybı ile kalp hastalıkları arasında bağlantı olduğunu gösteriyor. Örneğin çok büyük bir Alman çalışması, 60 yaş üzeri ve yüksek Y kaybı oranına sahip erkeklerde kalp krizi riskinin arttığını buldu.

Y kaybı, COVID nedeniyle ölümle de ilişkilendirildi; bu durum, ölüm oranlarındaki cinsiyet farkını kısmen açıklayabilir. Alzheimer hastalarında Y kaybı sıklığının on kat daha yüksek olduğu bulundu.

Birçok çalışma, erkeklerde çeşitli kanser türleriyle Y kaybı arasında ilişki belgelemiştir. Kanseri olanlarda Y kaybı, daha kötü bir prognozla da bağlantılı. Kanser hücrelerinin kendilerinde Y kaybı, diğer kromozom anomalileriyle birlikte sık görülür.

Y Kaybı Hastalıklara ve Erken Ölüme Neden mi Oluyor?

Y kaybı ile sağlık sorunları arasındaki bağlantıların nedenini anlamak zor. Sağlık sorunları Y kaybına yol açıyor olabilir; ya da üçüncü bir faktör her ikisine birden neden oluyor olabilir.

Güçlü ilişkiler bile nedenselliği kanıtlamaz. Örneğin böbrek veya kalp hastalığıyla ilişki, organ onarımı sırasında hızlı hücre bölünmesinin Y kaybına yol açmasından kaynaklanıyor olabilir.

Kanserle ilişkiler, genom dengesizliğine genetik bir yatkınlığı yansıtabilir. Nitekim genom çapında ilişkilendirme çalışmaları, Y kaybı sıklığının yaklaşık üçte birinin genetik olduğunu ve bunun büyük ölçüde hücre döngüsü düzenlenmesi ve kanser yatkınlığıyla ilişkili 150 genle bağlantılı olduğunu göstermekte.

Buna karşın, bir fare çalışması doğrudan bir etkiye işaret ediyor. Araştırmacılar, Y’siz kan hücrelerini ışınlanmış farelere nakletti; bu farelerde daha kötü kalp fonksiyonu ve ardından kalp yetmezliği dâhil olmak üzere yaşa bağlı patolojilerin arttığı görüldü.

Benzer şekilde, kanser hücrelerinden Y’nin kaybı, hücre büyümesini ve kötü huyluluğu doğrudan etkiliyor gibi görünüyor; erkeklerde daha sık görülen göz melanomunu tetikleyebileceği düşünülüyor.

Vücut Hücrelerinde Y’nin Rolü

Y kaybının klinik etkileri, Y kromozomunun vücut hücrelerinde önemli işlevleri olduğunu düşündürüyor. Peki bu, bu kadar az gen taşımasına rağmen nasıl mümkün?

Y üzerindeki erkek belirleyici SRY geni vücutta yaygın olarak ifade edilir. Ancak beyindeki etkisi, Parkinson hastalığına katkıda bulunması dışında pek bilinmez. Sperm üretimi için gerekli dört gen ise yalnızca testiste aktif.

Buna karşılık, Y üzerindeki diğer 46 genin bir kısmı vücutta yaygın biçimde ifade edilir ve gen etkinliği ile düzenlenmesinde temel rollere sahiptir. Bunlardan bazıları bilinen tümör baskılayıcılar.

Bu genlerin hepsinin X kromozomu üzerinde de kopyaları vardır; dolayısıyla hem erkekler hem kadınlar iki kopyaya sahiptir. Y’siz hücrelerde ikinci kopyanın yokluğu, bir tür düzensizliğe yol açıyor olabilir.

Protein kodlayan genlerin yanı sıra Y, çok sayıda kodlamayan gen de içerir. Bunlar RNA’ya çevrilir, ancak proteine dönüştürülmez. Bu kodlamayan genlerin en azından bir kısmı, diğer genlerin işlevini kontrol ediyor gibi görünmekte.

Bu durum, Y kromozomunun diğer birçok kromozom üzerindeki genlerin etkinliğini neden etkileyebildiğini açıklayabilir. Y kaybı, kan hücrelerini üreten hücrelerde bazı genlerin ifadesini ve bağışıklık işlevlerini düzenleyen diğer genleri etkiler. Ayrıca kan hücresi türlerinin farklılaşmasını ve kalp işlevini dolaylı olarak da etkileyebilir.

İnsan Y kromozomunun DNA dizisi ancak birkaç yıl önce tamamen çözüldü. Zamanla, bu olumsuz sağlık etkilerine hangi genlerin nasıl yol açtığını daha net biçimde ortaya koyabiliriz.

Derleyen: Damla Şayan